तुमचा प्रश्न — “एक-दोन गुंठ्यांची जमीन खरेदी-विक्री आता कायदेशीर आहे का?” — याचा उत्तर हो, काही अटी पूर्ण केल्या तर आता ती कायदेशीर आहे, विशेषतः महाराष्ट्रात.
महाराष्ट्रातील नवीन कायदे आणि सुधारणा
1. तुकडेबंदी कायदा (Land Fragmentation Act) रीव्होक किंवा सुधारित झाला आहे
राज्य सरकारने महाराष्ट्रातील शहरी आणि पेरी-शहरी भागातील तुकड्याबंदी कायदा (Maharashtra Prevention of Fragmentation and Consolidation of Holdings Act) रद्द करण्याचा निर्णय घेतला आहे. यामुळे एक गुंठा (≈1,089 sq ft) असा लहान प्लॉट आधी तयार झालेले असल्यास ते January 1, 2025 च्या आधी झाले असल्यास ते आता नियमाने नोंदणी (regularised) केले जाऊ शकतात.
2. एक गुंठ्याची जमीन ‘रहीत नोंदणी’ (NA) जोनमध्ये असल्यास ती स्वतंत्र नोंदणी करता येईल
राजस्व मंत्री यांनी सांगितले आहे की Residential Zone मध्ये 1 गुंठा प्लॉट स्वतंत्र नोंदणीसाठी परवानगी मिळेल, त्यासाठी नक्कीच नियोजन बदल किंवा NA परवाना (Non-Agricultural conversion) आवश्यक असेल.
3. पूर्वीची आवश्यकता — Collector’s परमिशन
आधी, 1–2 गुंठ्यांच्या जमिनीची खरेदी-विक्री करायची असेल तर Collector किंवा सक्षम अधिकारीची पूर्व परवानगी आवश्यक होती.
4. बॉम्बे High Court चा निर्णय
Bombay High Court ने Maharashtra Registration Rules 1961 मधील Rule 44(1)(i) रद्द केला आहे; त्यामुळे fragmentation साठी NOCची आवश्यकता ही Registration Act च्या अंतर्गत योग्य नव्हती.
सारांश तालिका
घटक पूर्वीचे कायदे (पूर्व 2025) आता कायद्यांतर्गत (2025 नंतर)
1–2 गुंठा जमीन खरेदी/विक्री Collector परवानगी आवश्यक; NA नसेल तर अवैध पूर्वीची खरेदी regularise करता येईल; नव्याने विकत घ्यायची असल्यास NA + नियम पाळणे आवश्यक
Fragmentation कायदा (Tukde Bandi Law) पूर्णपणे लागू शहरी भागात रद्द/सुधारित; पूर्वीचे प्लॉट regularisable
एकमेकांसाठी विक्री (जैसे NA zone मध्ये) अवैध किंवा वर्जित नियमांनुसार वैध (NA conversion, zoning मदत करतात)
Registration Requirement Collector NOC ची गरज NOC दूर करण्यात आला असल्याने, NA + Registration Act पुरेसे
परिणाम आणि शिफारसी
जर तुमची जमीन January 1, 2025 आधीच्या प्लॉटमध्ये येते, तर त्या भागासाठी आता ती नियमित (regularised) केली जाऊ शकते — म्हणजे विकणे–खरेदी करणे शक्य आहे.
भविष्यात नवीन 1 गुंठे जमीन खरेदी करायची असल्यास, तुम्हाला त्या जमीनभागासाठी Residential zoning, NA conversion order, आणि आवश्यक permissions मिळवावी लागतील.
कायदेशीर प्रक्रिया सुरळीत पार पडण्यासाठी, तुम्ही अधिकृत अधिकारी, महसूल विभाग आणि कायदेशीर सल्लागारांची मदत घ्या.
Reddit Community अनुभव
> “If it’s an NA plot then yes you can buy it. For non‑NA plots the rule is there, you can’t buy anything less than 11 guntha.”
— Reddit वापरकर्ते
हे जुने अनुभव होते. आता कायदे बदलले आहेत, त्यामुळे NA plot किंवा पूर्वीच्या छोटे प्लॉट्सच्या बाबतीत स्थिती सुधारली आहे, परंतु NA conversion आणि zoning status महत्त्वाचा राहतो.
निष्कर्ष
हो, एक-दोन गुंठ्यांची जमीन अवलंबून परिस्थितीवर आधारलेले, आता कायद्याने खरेदी-विक्री शक्य आहे.
जर जमीन January 1, 2025 पूर्वी विभाजित केली गेली असेल, तर रेकॉर्ड योग्य असल्यास ती regularise करता येईल.
नवीन लहान प्लॉट खरेदी करायची असल्यास, NA conversion, zoning, व प्राधिकृत अधिकाऱ्यांची परवानगी आवश्यक आहे.
अधिक माहिती हवी असल्यास, जसे की त्या विशिष्ट ठीकाणासाठी काय नियम आहेत, पुढील कायदेशीर प्रक्रिया काय आहे, तर तुम्ही अजून प्रश्न विचारू शकता.